‘ला नीना’ जाडो बढाउँदै, नेपालको कृषि र जीविकोपार्जनमा प्रभाव

(आकाश चौहान)

– विश्वव्यापी मौसमी घटनाक्रम ‘ला नीना’ दक्षिण एसियामा जाडो यामलाई अस्तव्यस्त पार्न तयार छ, जसमा नेपाल र भारत पनि समावेश छन्, जहाँ यो वर्ष जाडो याम लम्बिने विज्ञहरूले अनुमान गरेका छन्। विश्व मौसम संगठन (WMO) का अनुसार, अक्टोबर २०२४ देखि फेब्रुअरी २०२५ को बीचमा ला नीना अवस्था विकास हुने ६०% सम्भावना रहेको छ। यस घटनाले नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूमा विशेषगरी चिसो तापक्रमलाई लम्ब्याउन सक्छ, र विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित गरिसकेको मौसम प्रणालीलाई थप अस्तव्यस्त बनाउन सक्छ।

नेपालको जाडो याममा प्रभाव: नेपालमा ला नीनाले विशेषगरी उत्तरी र हिमाली क्षेत्रहरूमा लम्बिएको जाडो याम ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। चीन-नेपाल सीमा नजिकका क्षेत्रहरू जस्तै मुस्ताङ र डोल्पामा प्रारम्भिक हिमपातले चिसो जाडोको संकेत गरेको छ। चिसो अवस्था २०२५ को सुरुवातसम्म रहन सक्छ, जसले उच्च भूभागमा रहेका ग्रामीण समुदायहरूलाई चुनौती दिनेछ, जहाँ हिमपातले आवश्यक सेवाहरूमा पहुँच रोक्न सक्छ।

यो चिसो अवस्था यसअघि गाह्रो मनसुन सिजनपछि आएको हो। यस वर्षको सुरुमा रहेको एल नीनो चरणले अनियमित वर्षा ल्याएको थियो, जसमा केही क्षेत्रहरूमा खडेरीजस्तै अवस्था देखिएको थियो भने नेपालका दक्षिणी क्षेत्रहरूमा विनाशकारी बाढीले तहसनहस पारेको थियो। यी चरम मौसमी घटनाहरूको संयुक्त प्रभावले खाद्य असुरक्षालाई बढावा दिने अपेक्षा गरिएको छ, किनकि कृषि उत्पादनले पहिले नै अनिश्चित मौसमका कारण गिरावट देखाएको छ।

कृषि र आर्थिक प्रभाव: लम्बिएको जाडो यामले नेपालमा कृषि उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ। ग्रीष्मकालीन बालीहरूको ढिलो सुरु हुनु र जाडो यामको बालीहरू जस्तै गहुँ र जौका लागि बढ्ने अवधिको कमीले उत्पादन घट्न सक्छ, जसले किसानहरू र देशको खाद्य आपूर्तिमा असर पार्नेछ। विज्ञहरूलाई डर छ कि चिसो मौसमले खाद्य उत्पादन ढिलो गराउँदा भोकमरी सूचक बढ्न सक्छ, जसले बजार मूल्य बढाउनेछ र आयातमा निर्भरता बढ्नेछ।

सरकारले ला नीनाको प्रभावले समग्र अर्थतन्त्रमा पर्ने नकारात्मक असरप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको छ। कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो, जुन जीडीपीको करिब २७% योगदान गर्छ, र उत्पादनमा गिरावटले मुद्रास्फीति बढाएर जनताको जीविकोपार्जनमा थप तनाव ल्याउनेछ।

भारतीय मनसुन र दक्षिण एसियामा व्यापक प्रभाव: छिमेकी भारतमा, ला नीनाले दक्षिण-पश्चिम मनसुनमा भारी वर्षा ल्याउने अनुमान गरिएको छ, विशेषगरी तमिलनाडु, केरला, र आन्ध्र प्रदेश जस्ता दक्षिणी राज्यहरूमा। यद्यपि, उत्तरी भारतमा लम्बिएको जाडो यामले नेपालको अनुभवलाई प्रतिबिम्बित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ, जहाँ हिमाली क्षेत्रहरूमा हिउँको वृद्धि हुने छ।

भारतीय मौसम विभाग (IMD) ले उत्तरी भारतमा सामान्यभन्दा हल्का जाडो यामको भविष्यवाणी गरेको छ। तर उच्च भूभागहरूमा, ला नीनाले चरम चिसोका अवधि ल्याउन सक्छ, जसले कृषि, पर्यटन, र दैनिक जीवनलाई प्रभावित गर्नेछ।

वैश्विक अवरोधको ढाँचा: ला नीनाका घटनाहरू प्राकृतिक रूपमा हुने भए पनि, मानवजनित जलवायु परिवर्तनका कारण थप गम्भीर र तीव्र मौसमका ढाँचाहरू देखिएका छन्। WMO का महासचिव सेलेस्ट साउलोले बताएअनुसार, ला नीनाबाट अस्थायी शीतलनले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनबाट हुने लामो समयको तातो अवस्थालाई उल्ट्याउने छैन। बरु यसले अझ अनियमित मौसम ल्याउँछ, जसले ला नीना र एल नीनो दुवैलाई असर गरिरहेको छ।

लम्बिएको चिसो अवस्था मात्र एक पृथक घटना होइन। वैज्ञानिकहरूले देखेका छन् कि ला नीनो र एल नीनोको संयोजन, जसलाई एल नीनो-दक्षिणी दोलन (ENSO) भनिन्छ, अब अन्य जलवायु चालकहरू जस्तै आर्कटिक दोलन र भारतीय महासागर डिपोलसँग बढी महत्वपूर्ण रूपमा अन्तरक्रिया गरिरहेको छ, जसले विश्वभर अनिश्चित मौसमका ढाँचाहरू ल्याइरहेको छ।

अविश्वसनीय भविष्यको तयारी: नेपाल र भारत दुवैले लम्बिएको जाडो यामको नकारात्मक प्रभावहरूलाई न्यूनतम गर्न तयारीमा ध्यान दिन आवश्यक छ। यसमा विपद् व्यवस्थापन संयन्त्रलाई सुदृढ बनाउने, कृषि स्रोतहरूको राम्रो व्यवस्थापनमार्फत खाद्य सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्ने, र जलवायु अनुकूल संरचना निर्माणमा लगानी गर्ने जस्ता कार्यहरू समावेश छन्।

विज्ञहरूले नेपालजस्ता देशहरूमा पर्याप्त मौसम विज्ञान पूर्वाधारको कमी भएको भन्दै रिमोट सेन्सिङ प्रविधि र उचित मौसम अनुगमन प्रणालीको महत्त्वमा जोड दिएका छन्। अधिक सटीक डाटा संग, किसानहरू र स्थानीय सरकारहरूले बाली चक्र, विपद् व्यवस्थापन, र स्रोतहरूको वितरणमा सूचित निर्णय गर्न सक्छन्।

दक्षिण एसियाले ला नीनाको प्रभावको सामना गरिरहँदा, द्रुत प्रतिक्रियाहरू र दीर्घकालीन समाधानहरू दुवै कृषि र अन्य जलवायु-संवेदनशील क्षेत्रमा निर्भर लाखौं मानिसहरूको जीविकोपार्जनलाई सुरक्षित राख्न आवश्यक छ।